بر اساس متون کتاب مقدس، «کلمه» (Logos) نقش واسطه و ابزار الهی در فرآیند آفرینش را ایفا میکند. با این حال، در میان برخی جریانهای کلامی (مانند یگانه انگاران)، دیدگاهی رایج است که مدعی است «کلمه» پیش از تجسم مسیح، صرفاً یک طرح یا نقشه ذهنی (Mental Blueprint) در ذهن خداوند بوده است. این دیدگاه، اگر با دقت مورد بررسی قرار گیرد، با مبانی بنیادین کتاب مقدس در تضاد است.
اگر کلمه تنها یک ایده یا نقشه در ذهن خدا باشد، جهان از نظر هستیشناختی نه یک مخلوق مستقل، بلکه امتدادی از ذهنیت الهی تلقی خواهد شد؛ وضعیتی که جهان را به یک «رویا» یا «تجلی ذهنی» تقلیل میدهد. این نگرش، خطر بزرگی را به همراه دارد: اگر جهان بخشی از ذهن خدا باشد، پس ناگزیر باید ناپاکی، گناه و شَرهای موجود در جهان نیز به ذات یا ذهن الهی نسبت داده شوند. این رویکرد، شباهتهای ساختاری با دیدگاههای پانتئیستی (Pantheistic) و برخی مفاهیم هندوئیسم دارد که در آن جهان، تجلی یا خوابِ خدایی است.
بررسی دقیق متن یونانی (یوحنا باب ۱)، نادرستی این برداشت نادرست را روشن مینماید؛
یوحنا نمیگوید: «در ابتدا کلمه پدید آمد» (که نشاندهنده شروع یک فرآیند باشد)، بلکه میگوید: «Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος» (En archē ēn ho logos). استفاده از زمان فعل «امپرفکت» (Imperfect) نشاندهنده استمراری بودن وجود کلمه در ازل است؛ یعنی کلمه از پیش موجود بود. همچنین کاربرد حرف اضافه «En»، بیانگر حضور کلمه در موقعیتی ازلی است که فراتر از زمانِ آفرینشِ مادی است. کلمه (Logos) نه تنها دربرگیرندۀ منطق و نظم است، بلکه به معنای «صدور» و «برونزدگی» نیز هست؛ یعنی کلمه، ابزاری است که از طریق آن، «هستی» از خداوند «برونزده» شده و مستقل از ذهن او شکل گرفته است.
بنابراین، ادعای اینکه کلمه، تنها یک طرح ذهنی بوده، ناشی از خطای هرمنوتیکی و یا نادیده گرفتن ظرافتهای زبان یونانی است. این دیدگاه، وحدانیت خدا را به شکلی تقلیل میدهد که با مفهوم کتاب مقدسی از وحدانیت (که بر تمایز میان خالق و مخلوق تأکید دارد) سازگار نیست. وحدانیت در کتاب مقدس، نه به معنای یک_گانگیِ انتزاعی (مانند برخی دیدگاههای اسلامی) و نه به معنای تداخل ماهُوی (مانند برخی دیدگاههای هندوئی) است، بلکه وحدانیتی است که در عین حفظ تمایز، در کمالِ هماهنگی عمل میکند.
در نهایت، وقایع نمادین همچون تعمید مسیح و فریاد نهایی او نزد پدر، نشاندهنده وجود یک رابطه واقعی، ارتباطی و متمایز میان کلمه و پدر است؛ رابطهای که هرگونه تقلیلِ «کلمه» به یک مفهوم ذهنی یا انتزاعی را باطل میسازد.
✍️ کشیش بهروز خانجانی
